सिन्धुली,०७ बैशाख — चर्को घाम, न ओत लाग्ने छहारी, न विश्रामको सुनिश्चितता । यस्तै कठोर परिवेशबीच दैनिक जीविकोपार्जनका लागि सडक र हाटबजारमा खटिएका महिलाहरूको जीवनसंघर्षले ग्रामीण अर्थतन्त्रको मौन यथार्थ उजागर गर्छ । न्यून लगानी, सीमित साधन र सामाजिक उपेक्षाबीच पनि आत्मनिर्भर बन्ने दृढ इच्छाशक्ति बोकेका यस्ता महिलाहरूले विपन्नताको घेरालाई चुनौती दिइरहेका छन् ।

कमलामाई नगरपालिका क्षेत्रमा नियमित रूपमा लाग्ने हाटबजारमा भेटिने ढाटिमाया दर्जी, सुकुमाया थिङ र फूलमाया वाइवा जस्ता महिलाहरू यस संघर्षका प्रतिनिधि पात्र हुन् । सात दशक पार गरिसकेकी ढाटिमायाले करिब तीन दशकअघि ३५ रुपैयाँको सानो लगानीबाट सुरु गरेको व्यापार अहिले हजारौंमा पुगेको छ । कृषकबाट किनिएका सागसब्जीलाई सानो नाफामा बेच्दै सुरु भएको उनको यात्रा आज पनि निरन्तर छ । जीवनमा अनेक दुःख, सन्तानको वियोग र पारिवारिक उपेक्षाबीच पनि उनले आत्मसम्मानपूर्वक बाँच्ने बाटो रोजेकी छन् ।

यस्तै, ८० वर्ष नाघेकी सुकुमाया विगत ३५ वर्षदेखि हाटबजार धाइरहेकी छिन् । उमेरले शरीर कमजोर बनाए पनि आत्मनिर्भरताको भावना अझै बलियो छ । “शरीरले साथ दिएसम्म मिहेनत गरिरहन्छु,” भन्ने उनको धारणा सामाजिक निर्भरताभन्दा स्वाभिमानलाई प्राथमिकता दिने मानसिकताको उदाहरण हो ।

फूलमाया वाइवाको कथा पनि फरक छैन । ७२ वर्षको उमेरमा पनि उनी दैनिक हाटमा उपस्थित भई गाउँघरमै उत्पादित अर्गानिक सामग्री बेचिरहेकी छिन् । परिवारमा सहारा हुँदाहुँदै पनि अरूमाथि निर्भर नहुने उनको अडानले आत्मसम्मानको गहिरो सन्देश दिन्छ । महँगीको चाप र बजार असन्तुलनका बीच पनि उनले श्रमलाई नै जीवनको आधार बनाएकी छिन् ।

सडक किनारमा व्यापार गर्ने सावित्री थापाको अवस्था झन् चुनौतीपूर्ण छ । परिवारको मुख्य कमाउने सदस्य बिरामी परेपछि ६० वर्षको उमेरमा उनले फुटपाथ रोज्नुपरेको हो । दैनिक ४०० देखि १००० रुपैयाँसम्मको आम्दानीले परिवार धान्नु उनको बाध्यता बनेको छ । त्यस्तै, सामाजिक सुरक्षा भत्ताले औषधि खर्चसमेत नपुगेपछि ८० वर्षीया देवकुमारी भुजेल पनि सडकमै व्यापार गर्न विवश छिन् ।

अर्कोतर्फ, अनितादेवी रामको जीवनले झन् कठोर यथार्थ उजागर गर्छ । श्रीमान्को निधनपछि तीन सन्तानको जिम्मेवारी सम्हाल्दै उनले जुत्ता–चप्पल सिलाउने सीप सिकेर जीविका चलाइरहेकी छन् । पुरुषप्रधान पेशामा महिलाको उपस्थितिलाई समाजले सहज रूपमा नस्वीकार्दा उनले भोग्नुपरेका अपमान र अवरोधहरू अझै कायम छन् । आम्दानी अस्थिर छ, तर जिम्मेवारी स्थायी ।

फुटपाथमा व्यापार गर्ने यस्ता साना व्यवसायीहरू नगर प्रहरीको नियन्त्रण, स्थान अभाव र नीतिगत अस्पष्टताबाट समेत प्रभावित छन् । स्थानीय तहले व्यवस्थापनका प्रयास गरे पनि प्रभावकारी समाधान अभावमै देखिन्छ । यसले श्रमशील वर्गको जीविकोपार्जन थप असुरक्षित बनाएको छ ।

यद्यपि, यी महिलाहरूको साझा विशेषता भनेको निरन्तरता, धैर्यता र आत्मनिर्भरता हो । विपन्नता, सामाजिक उपेक्षा र शारीरिक कठिनाइबीच पनि उनीहरूमा भविष्यप्रतिको आशा जीवित छ । आफ्नै श्रममा विश्वास राख्दै बाँचिरहेका यी महिलाहरूले संघर्षलाई पराजय होइन, जीवनको अनिवार्य यात्राका रूपमा स्वीकारेका छन् ।

यसरी, सडक र हाटबजारमा पसिना बगाउने यी महिलाहरू केवल जीविकोपार्जनका पात्र मात्र होइनन् ; उनीहरू आत्मसम्मान, श्रम र साहसका जिउँदा प्रतीक हुन् ।