सामान्य बोलचालमा ‘सुगर’ वा ‘चिनी रोग’ भनेर चिनिने मधुमेह अहिले विश्वकै प्रमुख जनस्वास्थ्य चुनौतीमध्ये एक बनेको छ। असन्तुलित खानपान, शारीरिक निष्क्रियता, बढ्दो मोटोपन, सहरीकरण र बदलिँदो जीवनशैलीसँगै यसको जोखिम विस्तार हुँदै गएको छ। अझ चिन्ताजनक पक्ष के छ भने धेरै मानिसमा मधुमेह विकसित भइसकेको हुन्छ, तर उनीहरूलाई आफू रोगबाट प्रभावित भएको जानकारीसमेत हुँदैन।अन्तर्राष्ट्रिय मधुमेह महासंघ (IDF) को सन् २०२५ मा प्रकाशित ११औँ Diabetes Atlas ले सार्वजनिक गरेको तथ्याङ्कअनुसार सन् २०२४ मा विश्वभर २० देखि ७९ वर्ष उमेर समूहका करिब ५८ करोड ९० लाख वयस्क मधुमेहबाट प्रभावित थिए। यो उमेर समूहका प्रत्येक नौमध्ये एक जनामा मधुमेह रहेको अनुमान छ। सन् २०५० सम्म यो संख्या ८५ करोड ३० लाख पुग्न सक्ने प्रक्षेपण गरिएको छ।अन्तर्राष्ट्रिय मधुमेह महासंघ (IDF) को सन् २०२५ मा प्रकाशित ११औँ Diabetes Atlas ले सार्वजनिक गरेको तथ्याङ्कअनुसार सन् २०२४ मा विश्वभर २० देखि ७९ वर्ष उमेर समूहका करिब ५८ करोड ९० लाख वयस्क मधुमेहबाट प्रभावित थिए। यो उमेर समूहका प्रत्येक नौमध्ये एक जनामा मधुमेह रहेको अनुमान छ। सन् २०५० सम्म यो संख्या ८५ करोड ३० लाख पुग्न सक्ने प्रक्षेपण गरिएको छ।यसले एउटा गम्भीर प्रश्न खडा गर्छ—नेपालमा मधुमेहको समस्या रोगको बढ्दो संख्यामा मात्रै सीमित छ कि समयमै पहिचान गर्न नसक्नु पनि उत्तिकै ठूलो चुनौती बनिरहेको छ?मधुमेह यस्तो दीर्घकालीन अवस्था हो, जसमा शरीरले रगतमा रहेको ग्लुकोज अर्थात् चिनीलाई उचित रूपमा नियन्त्रण गर्न सक्दैन। सामान्य अवस्थामा प्यान्क्रियाजले उत्पादन गर्ने इन्सुलिन नामक हर्मोनले रगतमा रहेको ग्लुकोजलाई शरीरका कोषहरूमा प्रवेश गराएर ऊर्जाका रूपमा प्रयोग गर्न सहयोग गर्छ।
तर शरीरले पर्याप्त इन्सुलिन उत्पादन गर्न नसक्दा वा उत्पादन भएको इन्सुलिन प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न नसक्दा रगतमा चिनीको मात्रा बढ्छ। लामो समयसम्म यस्तो अवस्था कायम रहँदा शरीरका विभिन्न अंगमा क्षति पुग्न सक्छ।
मधुमेह मुख्यतः टाइप १, टाइप २ र गर्भावस्थामा देखिने मधुमेह गरी विभिन्न प्रकारका हुन्छन्।
टाइप १ मधुमेहमा शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीले इन्सुलिन उत्पादन गर्ने कोषहरूलाई नष्ट गर्छ। यसका कारण शरीरले पर्याप्त इन्सुलिन उत्पादन गर्न सक्दैन र बिरामीलाई नियमित रूपमा इन्सुलिन लिनुपर्ने हुन्छ। यो बालबालिका तथा युवामा पनि देखिन सक्छ।
टाइप २ मधुमेह भने सबैभन्दा बढी देखिने प्रकार हो। यसमा शरीरले उत्पादन गरेको इन्सुलिनलाई कोषहरूले प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न सक्दैनन्। यसलाई इन्सुलिन प्रतिरोध भनिन्छ। उमेर, वंशाणुगत अवस्था, मोटोपन र जीवनशैली यसका जोखिमसँग सम्बन्धित छन्। अहिले यो समस्या युवादेखि बालबालिकासम्म पनि देखिन थालेको छ।
त्यस्तै, गर्भावस्थाका क्रममा देखिने मधुमेहले आमा र शिशु दुवैको स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्ने भएकाले विशेष निगरानी र उपचार आवश्यक हुन्छ।लक्षण नदेखिँदै बढ्न सक्छ जोखिम मधुमेहको अर्को चुनौती यसको प्रारम्भिक अवस्थामा स्पष्ट लक्षण नदेखिनु हो। कतिपय मानिसमा वर्षौँसम्म कुनै उल्लेखनीय लक्षण नदेखिए पनि रगतमा चिनीको मात्रा बढिरहेको हुन सक्छ।
अत्यधिक तिर्खा लाग्नु, बारम्बार पिसाब लाग्नु, धेरै भोक लाग्नु, अस्वाभाविक रूपमा तौल घट्नु, थकान महसुस हुनु, धमिलो देख्नु र घाउ निको हुन ढिलाइ हुनु मधुमेहका सम्भावित लक्षण हुन्।
नेपालको स्वास्थ्य अवस्थाबारे अर्को महत्त्वपूर्ण आधार सन् २०१९ को राष्ट्रिय नसर्ने रोग जोखिम कारक सर्वेक्षण (STEPS Survey) हो। उक्त सर्वेक्षणमा १५ देखि ६९ वर्ष उमेर समूहका वयस्कमध्ये रगत परीक्षणका आधारमा ५.८ प्रतिशतमा उच्च रक्तचिनी देखिएको थियो। उच्च रक्तचिनी देखिएका व्यक्तिमध्ये ७३.५ प्रतिशतलाई आफ्नो अवस्था थाहा थिएन। यो सन् २०१९ को सर्वेक्षण हो; यसलाई अहिलेको राष्ट्रिय प्रचलनका रूपमा बुझ्नु हुँदैन।आधुनिक जीवनशैलीः जोखिम बढाउने प्रमुख पक्ष
मधुमेहको जोखिममा जीवनशैलीको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। विशेषगरी टाइप २ मधुमेहसँग अस्वस्थ खानपान, शारीरिक निष्क्रियता र मोटोपनको सम्बन्ध देखिन्छ।
जङ्क फुड, अत्यधिक चिनी भएका पेय पदार्थ, प्रशोधित खाद्य सामग्री, अत्यधिक क्यालोरीयुक्त खाना र शारीरिक गतिविधिको कमीले तौल बढाउन तथा इन्सुलिन प्रतिरोधको जोखिम बढाउन सक्छ।
यसका अतिरिक्त पारिवारिक इतिहास, उमेर, उच्च रक्तचाप, असामान्य कोलेस्ट्रोल र पहिले गर्भावस्थामा मधुमेह भएको इतिहास पनि जोखिमसँग सम्बन्धित छन्।
तर मधुमेहलाई केवल खानपान वा व्यक्तिको व्यक्तिगत लापरवाहीसँग जोडेर हेर्नु उचित हुँदैन। वंशाणुगत अवस्था, आर्थिक पहुँच, खाद्य वातावरण, स्वास्थ्य सेवाको उपलब्धता र सामाजिक परिस्थितिले पनि जोखिम तथा उपचारमा प्रभाव पार्छन्।स्वास्थ्यका दृष्टिले सातामा कम्तीमा १५० मिनेट मध्यम तीव्रताको शारीरिक गतिविधि गर्ने लक्ष्य उपयोगी हुन्छ। नियमित छिटो हिँड्ने, साइकल चलाउने, पौडी खेल्ने वा आफूलाई उपयुक्त व्यायाम गर्ने बानीले शरीरको चिनी नियन्त्रणमा सहयोग पुर्याउँछ।
खानपानमा सागसब्जी, फलफूल, दाल, गेडागुडी र रेशायुक्त खाद्य पदार्थलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। अत्यधिक गुलिया पेय पदार्थ, प्रशोधित खाना र धेरै चिल्लो तथा नुनिलो खानेकुराको प्रयोग घटाउनु आवश्यक हुन्छ।
भात, रोटी वा आलु पूर्ण रूपमा बन्द गर्नुपर्छ भन्ने होइन। मात्रा, खानेकुराको गुणस्तर र समग्र आहारको सन्तुलनमा ध्यान दिनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
धूम्रपान त्याग्नु, मदिरा सेवन नगर्नु वा कम गर्नु, पर्याप्त निद्रा लिनु र तनाव व्यवस्थापन गर्नु पनि समग्र स्वास्थ्यका लागि उपयोगी हुन्छ।
प्रि-डायबिटिज अर्थात् मधुमेहपूर्व अवस्थामा रहेका व्यक्तिले चिकित्सकीय सल्लाहअनुसार तौल घटाउने र शारीरिक गतिविधि बढाउने हो भने टाइप २ मधुमेहको जोखिम उल्लेखनीय रूपमा घटाउन सक्छन्।नियन्त्रण नगर्दा गम्भीर हुन सक्छ परिणाम मधुमेह समयमै पहिचान र नियन्त्रण नभएमा यसले शरीरका महत्त्वपूर्ण अंगमा दीर्घकालीन क्षति पुर्याउन सक्छ।
मिर्गौलामा असर परेर मिर्गौला रोग विकसित हुन सक्छ। आँखाको पर्दामा क्षति पुग्दा दृष्टि कमजोर हुने वा अन्धोपनसमेत हुन सक्छ। स्नायु प्रणालीमा क्षति पुग्दा हातखुट्टा झमझमाउने, पोल्ने वा संवेदना हराउने समस्या देखिन सक्छ।
त्यस्तै, मधुमेह भएका व्यक्तिमा मुटु रोग, हृदयाघात र मस्तिष्कघातको जोखिम पनि बढ्न सक्छ। खुट्टामा भएको सामान्य घाउसमेत संक्रमण र रक्तसञ्चारको समस्याका कारण गम्भीर बन्न सक्छ।
तर नियमित परीक्षण, उचित उपचार र रगतमा चिनीको मात्रा नियन्त्रणमा राख्न सकेमा यस्ता जटिलताहरूको जोखिम घटाउन तथा तिनलाई ढिलाइ गर्न सकिन्छ।औषधि मात्र होइन, नियमित स्वास्थ्य निगरानी पनि आवश्यक मधुमेह नियन्त्रणका लागि चिकित्सकको सल्लाहअनुसार औषधि वा इन्सुलिन प्रयोग गर्नुका साथै नियमित स्वास्थ्य परीक्षण आवश्यक हुन्छ।
रगतमा ग्लुकोज र HbA1c परीक्षणले चिनीको नियन्त्रणको अवस्था बुझ्न सहयोग गर्छ। त्यस्तै, रक्तचाप, कोलेस्ट्रोल, मिर्गौलाको कार्यक्षमता, आँखाको पर्दा र खुट्टाको स्वास्थ्य पनि नियमित जाँच गर्नुपर्छ।
मधुमेह भएका सबै व्यक्तिको उपचार एउटै हुँदैन। उमेर, रोगको प्रकार, अन्य स्वास्थ्य अवस्था र उपचारको प्रतिक्रियाअनुसार चिकित्सकले उपचार योजना निर्धारण गर्छन्। त्यसैले आफैँ औषधि सुरु गर्ने, बन्द गर्ने वा मात्रा परिवर्तन गर्ने गर्नु हुँदैन।
नेपालमा मधुमेहसम्बन्धी जनचेतना अभिवृद्धि गर्नुका साथै स्थानीय तहसम्म परीक्षण र उपचार सेवा विस्तार गर्नु आवश्यक देखिन्छ। विशेषगरी आर्थिक रूपमा कमजोर नागरिकका लागि नियमित परीक्षण, औषधि र परामर्श सहज रूपमा उपलब्ध गराउनु स्वास्थ्य नीतिको महत्त्वपूर्ण पक्ष बन्नुपर्छ।नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीका लागि अबको प्राथमिकत मधुमेहको बढ्दो चुनौतीसँग जुध्न व्यक्तिगत सचेतना मात्र पर्याप्त हुँदैन। यसका लागि राज्यको स्पष्ट नीति, स्थानीय तहमा नियमित परीक्षणको व्यवस्था, स्वास्थ्य संस्थामा दक्ष जनशक्ति, आवश्यक औषधिको उपलब्धता र दीर्घकालीन उपचारमा नागरिकको सहज पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
विद्यालय तहदेखि नै स्वस्थ खानपान र शारीरिक व्यायामसम्बन्धी शिक्षा दिनु, सार्वजनिक स्थानमा हिँडडुल तथा व्यायामका लागि उपयुक्त वातावरण निर्माण गर्नु र समुदायस्तरमा स्वास्थ्य परीक्षण अभियान सञ्चालन गर्नु आवश्यक छ।
विशेषगरी रोग लागेपछि मात्रै अस्पताल पुग्ने प्रवृत्तिमा परिवर्तन ल्याउनुपर्छ। नियमित स्वास्थ्य परीक्षणलाई दैनिक जीवनको सामान्य अभ्यास बनाउनु आजको आवश्यकता हो।स्वास्थ्यप्रति सचेत हुने समय अहिले नै हो विश्व मधुमेह दिवस केवल एउटा औपचारिक दिवस होइन। यो आफ्नो स्वास्थ्य, खानपान, दैनिक व्यवहार र भविष्यप्रतिको जिम्मेवारी सम्झाउने अवसर पनि हो।
आधुनिक जीवनशैलीले मानिसलाई धेरै सुविधा दिएको छ, तर त्यससँगै शारीरिक निष्क्रियता र असन्तुलित खानपानको चुनौती पनि थपिएको छ। हामी व्यस्तताको नाममा आफ्नो स्वास्थ्यलाई पछाडि धकेलिरहेका त छैनौँ? रोग लागेपछि उपचार खोज्ने तर रोग लाग्नुअघि आवश्यक सावधानी नअपनाउने हाम्रो बानी परिवर्तन गर्नुपर्ने बेला आएको छ।
मधुमेहका सबै प्रकार रोक्न सकिँदैन। तर टाइप २ मधुमेहको जोखिम घटाउन सकिन्छ र मधुमेह भइसकेपछि पनि उचित उपचार तथा नियमित निगरानीबाट स्वस्थ र सक्रिय जीवन बिताउन सकिन्छ।अन्ततः मधुमेहसँगको लडाइँ अस्पतालको शय्याबाट होइन, हाम्रो भान्सा, दैनिक हिँडाइ, खानपानको अनुशासन र स्वास्थ्यप्रतिको सचेतनाबाट सुरु हुन्छ। स्वास्थ्य बिग्रिएपछि उपचार खोज्नुभन्दा स्वास्थ्य बिग्रन नदिनु नै बुद्धिमानी हो।
लेखक : सिन्धुली सौगातका सल्लाहकार सम्पादक हुन । उनी बिगत लामो समय देखि सुगर बिरामी छन ।