सिन्धुली,०९ मंसिर – अंग्रेज युद्धको इतिहाससँग जोडिएको राष्ट्रिय गौरवको प्रतीक सिन्धुलीगढीको समिपमा अवस्थित पुरातात्विक तथा धार्मिक महत्व बोकेको प्रसिद्ध सिद्धस्थान आज गम्भीर उपेक्षाको सिकार बनेको छ । धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक विरासत र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको यो स्थल राज्यको कमजोर ध्यान, संरचनागत अभाव र दीर्घकालीन योजनाको कमीका कारण ओझेलमा पर्दै गएको छ ।

सदियौँदेखि स्थानीय जनआस्थाको केन्द्र रहँदै आएको यो सिद्धस्थानलाई पूर्वजहरूले साधना, तपस्या र ध्यानको पवित्र स्थलका रूपमा मान्दै आएका थिए । किंवदन्ती र जनश्रुतिअनुसार यहाँ पुगेका साधुसन्तहरूले सिद्धि प्राप्त गरेको विश्वास छ । धार्मिक दृष्टिले मात्र नभई पुरातात्विक हिसाबले पनि यो क्षेत्र महत्वपूर्ण मानिन्छ । कतिपय स्थानमा पुराना ढुंगाका संरचना, देवीदेवताका मूर्तिकलाका भग्नावशेष तथा ऐतिहासिक चिह्नहरू अझै पनि देख्न सकिन्छ ।

तर, यति महत्वपूर्ण सम्पदा हुँदाहुँदै पनि आज यो स्थल संरक्षणको अभावमा क्रमशः जीर्ण बन्दै गएको छ । बाटोघाटोको दुरावस्था, सूचनामूलक बोर्डको अभाव, पर्यटकमैत्री पूर्वाधारको कमी तथा सरसफाइमा चरम बेवास्ताका कारण यहाँ पुग्ने आगन्तुकहरू निराश हुने गरेका छन् । वर्षायाममा आउजाउ कठिन हुने, पर्खाल तथा संरचनाहरू भत्किने क्रम बढ्दै गएको छ ।

स्थानीयवासीहरूका अनुसार विगतमा यहाँ मेला, पूजा र धार्मिक गतिविधिहरू नियमित रूपमा आयोजना हुने गर्दथे । तर अहिले ती गतिविधिहरू पनि क्रमशः कम हुँदै गएका छन् । “पहिला यहाँ बाक्लै तीर्थालु र साधुसन्त आउँथे, अहिले त राज्यकै नजरमा नपरेजस्तो लाग्छ,” एक स्थानीय वृद्ध दुःखेसो पोख्छन् ।

विशेषज्ञहरू यस अवस्थालाई राष्ट्रिय स्तरको चिन्ताको विषय मान्छन्। पुरातत्व र संस्कृतिका अध्येताहरूका अनुसार यो स्थललाई वैज्ञानिक विधिबाट अध्ययन, उत्खनन र अभिलेखीकरण गर्न ढिलाइ हुनु हुँदैन । उनीहरू भन्छन्, “यदि समयमै संरक्षण गरिएन भने भविष्यका पुस्ताले आफ्नो इतिहासको महत्वपूर्ण अध्याय गुमाउनेछन् ।”

सिन्धुलीगढी स्वयं ऐतिहासिक पर्यटनको ठूलो सम्भावना बोकेको क्षेत्र हो । यस क्षेत्रसँगै सिद्धस्थानलाई समेटेर विकास गर्न सके धार्मिक तथा ऐतिहासिक पर्यटनको नयाँ गन्तव्यको रूपमा सिन्धुलीलाई अन्तर्राष्ट्रिय नक्सामा समेत चिनाउन सकिने पर्यटन व्यवसायीहरूको धारणा छ । स्थानीय होटल व्यवसायीहरू भन्छन्, “यदि यहाँ उचित पूर्वाधार बने, बाटो सुधार भयो र प्रचार भयो भने यहाँ आउने पर्यटकको संख्या दोब्बर हुन सक्छ ।”

यस विषयमा स्थानीय तहदेखि प्रदेश र संघीय सरकारसम्मको भूमिकामाथि प्रश्न उठिरहेको छ । स्पष्ट नीति, गुरुयोजना र पर्याप्त बजेटको अभावले गर्दा धेरै योजना घोषणा मै सीमित भएका छन् । स्थानीय सरोकारवालाहरूले निजी क्षेत्र, स्थानीय समुदाय र सरकारबीच सहकार्य गरेर दीर्घकालीन संरक्षण योजना आवश्यक रहेको बताएका छन् ।

इतिहास केवल पुस्तकका अक्षरहरूमा सीमित हुँदैन, त्यो माटो, ढुंगा, पहाड र सास्कृतिक स्मृतिमा बाँचेको हुन्छ । सिन्धुलीगढी नजिकको यो सिद्धस्थान आज त्यही इतिहास जोगाउने कि गुमाउने भन्ने संवेदनशील मोडमा उभिएको छ । यदि तत्काल प्रभावकारी कदम चालिएन भने, यो अमूल्य धरोहर केवल विगतको कथा बन्ने खतरा बढ्दै गएको छ ।

तथ्यगत रूपमा हेर्दा, उक्त सिद्धस्थान अहिले न त आधिकारिक संरक्षित सम्पदा सूचीमा परेको छ, न त व्यवस्थित संरक्षण योजना अन्तर्गत समावेश भएको छ । यसले भविष्यमा भौतिक संरचना नष्ट हुने र ऐतिहासिक अभिलेख हराउने जोखिम बढाएको देखिन्छ ।

समयमै सरकारी तहबाट वैज्ञानिक अध्ययन, कानुनी संरक्षण र संरचनात्मक मर्मतको प्रक्रिया सुरु नभए यो स्थल राष्ट्रिय सम्पदाको हैसियतमा पूर्ण रूपमा क्षतिग्रस्त हुन सक्ने प्राविधिकहरूको चेतावनी छ ।